You are here: Home » Σχολείο 21ου αιώνα » peir@ma-τα με Wiki, EduOntoWiki και Web2 στη Δευτεροβάθμια

peir@ma-τα με Wiki, EduOntoWiki και Web2 στη Δευτεροβάθμια

Εισαγωγή

Τα wikis είναι από τα πιο γνωστά και δημοφιλή εργαλεία του web2, με κορυφαία εφαρμογή, από άποψη  δημοφιλίας,  τη Wikidedia.Η διδακτική αξιοποίηση των wikis , όπως και, γενικά, η αξιοποίηση των ΤΠΕ στην εκπαίδευση, τροφοδοτείται από και τροφοδοτεί τον ευρύτερο θεωρητικό προβληματισμό για τη σχέση ψηφιακής τεχνολογίας και γνώσης.

Το άρθρο αυτό θα αναφερθεί ακροθιγώς  σε ορισμένα μόνο από τα θέματα που τίθενται από τη  χρήση των  wikis στη διδακτική ή στη σχολική πράξη. Η  διάκριση μεταξύ διδακτικής πράξης και σχολικής έχει  την έννοια ότι οι αναπτυσσόμενες στο πλαίσιο της σχολικής ζωής, από μαθητές και εκπαιδευτικούς, δράσεις και πράξεις δεν έχουν πάντα ρητό διδακτικό χαρακτήρα. Και οι μεν και οι δε, ωστόσο, έχουν μαθησιακή αξία.

Στην αρχή, θα παρουσιαστούν χαρακτηριστικά των wikis, που μπορούν να φανούν χρήσιμα και αποδοτικά στη διδακτική πράξη. Στη συνέχεια, θα παρουσιαστεί αδρομερώς μια διαθεματική πρόταση αξιοποίησης του wiki στη Φιλολογική ζώνη στο Γυμνάσιο, και συγκεκριμένα στο πλαίσιο της Ελληνικής Γραμματείας, Αρχαίας και Νέας. Με άξονα/πλαίσιο  το πρόγραμμα αυτό, θα γίνει αναφορά, σε θεωρητικό επίπεδο, στην έννοια του Σημασιολογικού Ιστού (semantic web), ώστε να φανεί ότι η χρήση του wiki επιτρέπει την ανάδυση μιας ad hoc οντολογίας των σημασιών και των folksomomies, ακόμη και στο μικρο-επίπεδο ενός εκπαιδευτικού προγράμματος στο Γυμνάσιο. Υπό το πρίσμα αυτό, επισημαίνεται μια λανθάνουσα, μη ρητή διάσταση της συνεργασίας των μαθητών και της διαδικασίας της οικοδόμησης της γνώσης.  Η  αναγνώριση της διάστασης αυτής είναι χρήσιμη γνωσιολογικά για τον μαθητή , καθώς μπορεί να συμβάλει στη συνειδητή διαμόρφωση της αναγνωστικής και μαθησιακής του ταυτότητας. Τέλος, θα παρουσιαστεί με συντομία μια περίπτωση χρήσης wiki (peir@ma), στο πλαίσιο εκπαιδευτικού προγράμματος του Ιδρύματος της Βουλής, πρόγραμμα το οποίο κατά το σχολικό έτος 2014-2015 εντάχθηκε στη σχολική  πράξη, χωρίς, δηλαδή, να έχει τυπικό διδακτικό χαρακτήρα.

Wikis και εκπαίδευση

Το wiki προσφέρει τεχνικές δυνατότητες οι οποίες , με κατάλληλο σχεδιασμό, δημιουργούν περιβάλλοντα τα οποία ευνοούν την επικοινωνία των χρηστών, διευκολύνουν τη  συνεργασία , την ανταλλαγή και το διαμοιρασμό υλικού και, επομένως, συμβάλλουν στην οικοδόμηση της γνώσης (Cole, 2008).

Ο εύκολη εξοικείωση του χρήστη  με το περιβάλλον του Wiki (Désilets et al.,2005),ενθαρρύνει την ένταξή του σε ποικίλα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα και το σχεδιασμό πολλών και διαφορετικών ως προς τους στόχους προγραμμάτων (Wheeler, Yeomans & Wheeler, 2008;Tretin 2009; Moskaliuk, Kimmerle & Cress,2009; Naismith, Lee, & Pilkington, 2011; Jung & Susuki,2015). Μπορεί να στηρίξει εφαρμογές όχι μόνο στην τριτοβάθμια(Jung & Susuki,2015), αλλά, με τον κατάλληλο σχεδιασμό, στη δευτεροβάθμια και την πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Μπορεί  να σχεδιαστεί  χρήση του Wiki κατά τον   ενδοσχολικό χρόνο, κατά τον εξωσχολικό ή και  χωρίς κανένα χρονικό περιορισμό . Οι χρήστες είναι δυνατόν να διατηρούν την αποκλειστική χρήση του, δηλαδή να συνεργάζονται σε ένα περιβάλλον κλειστό, με επιτρεπτή  πρόσβαση μόνο όσων έχουν κωδικό. Μπορεί ,επίσης, να  είναι ανοιχτό ή να επιτρέπει μόνο την ανάγνωση ή, εκτός από την ανάγνωση, να επιτρέπει οριοθετημένη  διαμόρφωση του περιεχομένου. Στην εκπαιδευτική χρήση των wikis, η εμπλοκή των γονέων ως παρατηρητών ή και ως σχολιαστών του περιεχομένου του Wiki , είναι μια επιλογή που αξίζει να μελετηθεί, καθώς  θα μπορούσε να συμβάλει όχι μόνο στη διεύρυνση του επικοινωνιακού πλαισίου, αλλά και σε μια διαφορετική νοηματοδότηση της αξιολόγησης του μαθητή. Επίσης , ο εκπαιδευτικός, μέσω mail, ενημερώνεται σε τακτούς χρόνους για κάθε αλλαγή στο περιεχόμενο του Wiki, ώστε να έχει τον έλεγχο των αναρτήσεων και τη δυνατότητα έγκαιρου εντοπισμού ακατάλληλου περιεχομένου, ειδικά, όταν πρόκειται για μικρούς μαθητές.

Το περιβάλλον του Wiki προσφέρεται για παρουσίαση δομημένης ή μη δομημένης γνώσης και πληροφορίας. Μπορεί να είναι μονοθεματικό ή πολυθεματικό, καθώς το λογισμικό του επιτρέπει τη δημιουργία και την ανάπτυξη πολλών διαφορετικών θεματικών ενοτήτων/σελίδων (web pages) και υποενοτήτων. Δίνει τη δυνατότητα να εμπλουτιστεί το διδακτικό αντικείμενο με υλικό κάθε είδους και μορφής, και, επομένως, συμβάλλει στην εμβάθυνση, την ολόπλευρη προσέγγιση και στην έμπρακτη υπέρβαση των περιορισμών που θέτει το ένα και μοναδικό σχολικό εγχειρίδιο. Μπορεί να στηρίξει όχι μόνο απλά και σύντομα στη διάρκειά τους ζητούμενα, όπως πχ. μικρές εργασίες ,αλλά θεματικά σύνθετα και μακροπρόθεσμα projects ή  τη συγγραφή συνεργατικών σεναρίων (collaboration scripts)   στην κατεύθυνση του εποικοδομισμού1 (Vygotsky,2008). Οι χρήστες, επομένως,  μπορούν να γράφουν και να σχολιάζουν, να έχουν με υπερσυνδέσμους, πρόσβαση σε κείμενα, οπτικοακουστικό υλικό και περιεχόμενα, τόσο εντός, όσο  και εκτός του Wiki.Με μελετημένο σχεδιασμό και σαφή στοχοθεσία, με συνεχή υποστήριξη (scaffolding και ‘ just in time’) από τον εκπαιδευτικό και με τον κατάλληλο κάθε φορά ορισμό των ομάδων (Jung & Susuki,2015), ένα Wiki μπορεί να αποτελέσει τον κομβικό χώρο επικοινωνίας και οργάνωσης του υλικού μιας μαθητοκεντρικής εκπαιδευτικής δραστηριότητας και, συγχρόνως, το εργαλείο για την ενεργοποίηση ατόμων και ομάδων(Wheeler, Yeomans & Wheeler,2008).

Το Wiki  είναι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον εργαλείο για την καλλιέργεια συνεργατικής κουλτούρας και την υποστήριξη της ομαδοσυνεργατικής μάθησης,  καθώς επιτρέπει σε όλες τις ομάδες να μοιράζονται ισότιμα το χώρο, να κρατούν  ανοιχτά ή κλειστά τα περιεχόμενα των σελίδων τους, ανάλογα με το σχεδιασμό, να επικοινωνούν μεταξύ τους, να σχολιάζουν, να ανακτούν από το διαδίκτυο και να αποθηκεύουν πολυμεσικά περιεχόμενα, να οργανώνουν κοινές σελίδες επικοινωνίας και να διευθετούν αυτόνομα τις προϋποθέσεις και το χρόνο εργασίας και συνεργασίας.

Το Wiki  φαίνεται να είναι το ιδανικό πλαίσιο για την οργάνωση ομάδων jigsaw, καθώς προσφέρει τη δυνατότητα κάθε ομάδα να έχει το δικό της χώρο (σελίδες), και ταυτόχρονα, το κάθε μέλος κάθε ομάδας να συνεργάζεται με τα αντίστοιχα ‘ειδικά’ μέλη των υπολοίπων ομάδων στις ‘συσκέψεις των ειδικών’ (experts group), ώστε να βρίσκουν, να αξιοποιούν και να παράγουν  περιεχόμενα , τα οποία τροφοδοτούν εποικοδομητικά το έργο όλων των αρχικών ομάδων. Η φυσική παρουσία και συνάντηση των ομάδων στο χώρο του σχολείου σε συνδυασμό με τη συνεργασία στην πλατφόρμα του Wiki , προσφέρει μεγάλη ευελιξία και την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση του ατομικού ή του κοινού χρόνου, σε μια απαιτητική διαδικασία συνέρευνας, επίλυσης προβλήματος (problem solving), συνοικοδόμησης και διαμοιρασμού νέας γνώσης

Σε ό,τι αφορά στην αξιολόγηση των μαθητών που εργάζονται, χωρισμένοι σε ομάδες, στο περιβάλλον Wiki, ο τρόπος και τα  κριτήρια αποτελούν αντικείμενο έρευνας (Jung & Susuki,2015)και προβληματισμού. Γενικά, οι μαθητές βρίσκουν το μάθημα που στηρίζεται στις διάδραση των ατόμων και των ομάδων πιο ενδιαφέρον και πιο ευχάριστο από το δασκαλοκεντρικό(Horizon, 2007,όπ. αναφ. Wheeler et al. , 2008). Ωστόσο, έχει καταγραφεί η επιφύλαξη  και το αίσθημα αδικίας που αισθάνονται αρκετοί μαθητές  ως προς την αντικειμενικότητα της αξιολόγησης των ομαδικών εργασιών ή και η άρνηση  ανάληψης ομαδικών εργασιών (grouphate),ακριβώς γι’ αυτό το λόγο (Naismith, Lee & Pilkington, 2010).Εκτός από τις κλασικές επιλογές  αξιολόγησης του κάθε μαθητή-μέλους ατομικά, ή με το Μ.Ο. των βαθμολογιών όλων των μελών, κλπ., ο εκπαιδευτικός έχει στη διάθεσή του τα αυτοματοποιημένα δεδομένα (data) του Wiki, τα οποία αποτυπώνουν είτε την ατομική συμμετοχή , είτε της κάθε ομάδας( Trentin,2009). Ωστόσο, δεν είναι τόσο εύκολη η αξιοποίηση των αυτοματοποιημένων δεδομένων , όσο εκ πρώτης όψεως φαίνεται. Τα data αποτυπώνουν τις εισόδους, τις παρεμβάσεις, το συνολικό χρόνο στο Wiki και άλλα στοιχεία, όπως πχ. ποιο μέλος αναλαμβάνει να καταθέσει για λογαριασμό όλων μια εργασία. Ωστόσο, τα στοιχεία αυτά, ποσοτικά από τη φύση τους, δεν αποτυπώνουν τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της συμμετοχής, ούτε, σε κάθε περίπτωση, αποτυπώνουν και τα πραγματικά μαθησιακά αποτελέσματα. Επομένως, η αξιολόγηση των μαθητών στο ομαδοσυνεργατικό πλαίσιο του Wiki, εγείρει την απαίτηση για περισσότερο επεξεργασμένα και σταθμισμένα εργαλεία από την πλευρά του εκπαιδευτικού, ώστε να μπορεί να  αξιολογήσει τον τρόπο συνεργασίας, τα μαθησιακά αποτελέσματα και τις κοινωνικές δεξιότητες που αποκτήθηκαν (Naismith, Lee & Pilkington, 2010).

Το Wiki στη φιλολογική ζώνη

Η ειδοποιός διαφορά του Wiki σε σχέση με άλλα εργαλεία του Web2, όπως τα blogs, είναι  η δυνατότητα για επεξεργασία και ομαδική συγγραφή κειμένου (collaborative authoring), – αν και ένα Wiki προσφέρεται επίσης, για ειδησεογραφική χρήση(news writing). Η δυνατότητα συνδιαμόρφωσης κειμένου, είναι ιδιαιτέρως χρήσιμη στα φιλολογικά μαθήματα, των οποίων ένας από τους θεμελιώδεις στόχους είναι η καλλιέργεια της ικανότητας να επικοινωνεί το άτομο ή η ομάδα μέσω του γραπτού λόγου. Το γεγονός ότι το Wiki προσφέρει συγχρόνως και το κοινό το οποίο θα διαβάσει το κείμενο που παράγει ο μαθητής, συνήθως ενισχύει την υπευθυνότητα και την προσοχή, ώστε να παράγονται από τους χρήστες   πιο επεξεργασμένα κείμενα (Jacobs, 2003, όπ. αναφ. Wheeler et al. , 2008). Η συνδιαμόρφωση κειμένου, επίσης,  είναι επιδεκτική πολλών διδακτικών πρακτικών στο πλαίσιο της ομαδοσυνεργατικής οικοδόμησης της γνώσης (Trentin,2008). Επιτρέπει π.χ. τόσο στους συντάκτες/εκπαιδευόμενους όσο και στον εκπαιδευτικό να παρακολουθήσουν όλα τα στάδια παραγωγής του κειμένου, καθώς το λογισμικό του Wiki δίνει τη δυνατότητα να ανακτήσουν όλες τις παλαιότερες ‘εκδόσεις’. Η παρακολούθηση της εξέλιξης του κειμένου, από τον εκπαιδευτικό ή το μαθητή, μέχρι την τελική μορφή του, συνιστά μεταγνωστική  διαδικασία με αυτοτελή παιδαγωγική  και μαθησιακή  σημασία: αποκαλύπτει χρήσιμα στοιχεία για την ταυτότητα του μαθητή σε ό,τι αφορά τη γλωσσική συγκρότηση, για την κοινωνική ταυτότητά του μέσω του τρόπου με τον οποίο συνεργάζεται με τους άλλους, για  τη γνωστική και μαθησιακή ταυτότητά του,  όπως αυτή προκύπτει από τη συμβολή του στο τελικό προϊόν. Η αυτο-αποτελεσματικότητα (self-efficacy) είναι ένας πολύ σημαντικός δείκτης της μάθησης και η δυνατότητα να έχει ο μαθητής σαφή και ολοκληρωμένη εικόνα για τα στάδια της προσωπικής του εξέλιξης, είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Το Wiki είναι ένα εξαιρετικά πρόσφορο μέσο και για τη διαθεματική προσέγγιση των διδακτικών αντικειμένων, τόσο μέσα στο ειδικό πλαίσιο των φιλολογικών μαθημάτων, με το άνοιγμα διαύλων ενδοεπικοινωνίας (πχ. Ιστορία και έπος, Ιστορία και τραγωδία), όσο και σε έναν ευρύτερο ορίζοντα γνωστικής εμπειρίας , μέσω της  σύνδεσης  των φιλολογικών αντικειμένων  με άλλα επιστημονικά ή πολιτισμικά πεδία. Το Wiki επιτρέπει στο διδάσκοντα να ανοίξει ποικίλες σελίδες και να οργανώσει το πρόσθετο πληροφοριακό και διδακτικό υλικό κατά μάθημα, κατά θέμα, κατά κώδικα (πχ. σελίδα με φωτογραφίες, σελίδα με βίντεο κλπ) ή όπως αλλιώς εξυπηρετείται η στοχοθεσία του προγράμματός του.

Γίνεται, επομένως, αντιληπτό ότι προσφέρεται στο μαθητή η ευκαιρία να γνωρίσει και να αξιοποιήσει ποικίλα περιεχόμενα και διαφορετικά σημειωτικά συστήματα. Σ΄ αυτή την ευκολία για παράθεση πρόσθετου υλικού ελλοχεύει και η πλάνη της αφθονίας. Είναι εύκολο να παρασυρθεί  ο διδάσκων ή ο μαθητής και να υπερφορτώσουν την κάθε θεματική ενότητα με περιεχόμενα τα οποία δεν εντάχθηκαν σύμφωνα με κάποιο, οποιοδήποτε, κοινά αποδεκτό, επεξεργασμένο και λειτουργικό κριτήριο. Αναπόφευκτα, επίσης, ο διδάσκων και μαζί του οι μαθητές, αργά ή γρήγορα, θα διαπιστώσουν ότι η εγκυρότητα και η αξιοπιστία των περιεχομένων, θέτουν σοβαρά ζητήματα για την πατρότητα, την έννοια της αλήθειας, την επιστημολογική και γνωσιοθεωρητική οπτική, ζητήματα που συνιστούν το σκληρό πυρήνα της Γνώσης και του Νοήματος στην ψηφιακή εποχή.

Ενδιαφέρουσα, απ΄ αυτήν την άποψη, είναι η έρευνα των Moskaliuk, Kimmerle & Cress (2009).Μελέτησαν τη σχέση που έχει το πλήθος των μαθησιακών ερεθισμάτων σε ένα wiki και το βαθμό στον οποίο επιτυγχάνεται η συμμορφωτική γνώση (accommodative knowledge).Οι κλίμακες και οι μετρήσεις έγιναν με βάση το γνωστικό τρίπτυχο του Piaget(1970,1977a,b; όπ. αναφ. Moskaliuk et al., 2009) : η προσαρμογή (equilibration) επιτυγχάνεται μέσω δύο παραπληρωματικών και εξισορροπούμενων  διαδικασιών, της αφομοίωσης (assimilation) και της συμμόρφωσης (accommodation).Η πρώτη συνιστά μια διαδικασία κατά την οποία η νέα γνώση εντάσσεται στις προϋπάρχουσες γνωστικές δομές (σχήματα), ενώ η δεύτερη συνιστά μια δυναμική διαδικασία τροποποίησης των γνωστικών δομών/σχημάτων, ώστε το υποκείμενο της μάθησης να ανταποκριθεί και να ενσωματώσει τη νέα γνώση. Μολονότι η έρευνα αφορούσε σε ενηλίκους, τα αποτελέσματά της μπορούν να τροφοδοτήσουν ανάλογους προβληματισμούς για τον τρόπο ένταξης των περιεχομένων στο περιβάλλον του Wiki, και σε ό,τι αφορά στην εκπαίδευση των ανηλίκων  . Αυτό που απέδειξε η έρευνα είναι πως τα υποκείμενα μαθαίνουν και οικοδομούν νέα γνώση, όταν η παρεχόμενη νέα πληροφορία, από την άποψη της ποσότητας, περιορίζεται σε μέτρια επίπεδα. Η υπερπληροφόρηση διαταράσσει τους προσωπικούς ρυθμούς αφομοίωσης και αναδιάταξης των γνωστικών δομών του ατόμου και συγχρόνως, δεν ευνοεί την κριτική επεξεργασία των νέων πληροφοριών. Επομένως, όπως κάθε επιλογή στην εκπαίδευση θα πρέπει να είναι τεκμηριωμένη, ανάλογα και η χρήση του Wiki  αποτελεί αντικείμενο μελέτης και στοχασμού και, σε κάθε περίπτωση, πολύ προσεκτικού σχεδιασμού από την πλευρά του εκπαιδευτικού, ώστε η εργασία σε ένα Wiki όχι μόνο να είναι ευχάριστη, αλλά και πραγματικά εποικοδομητική.

«The EduOntoWiki social learning environment» : αφορμή για μια διαφορετική προσέγγιση της εφαρμογής του wiki στη δευτεροβάθμια.

Η αξιοποίηση του Wiki  στη φιλολογική ζώνη μπορεί να σχεδιαστεί στο πλαίσιο ενός μαθήματος, με χρονική διάρκεια όσο ένα σχολικό έτος. Μπορεί όμως να αξιοποιηθεί εξίσου και για την ολοκλήρωση ενός προγράμματος που θα καλύπτει ολόκληρη την τριετία φοίτησης στο Γυμνάσιο, θα έχει μια μακρόπνοη στοχοθεσία και θα κατατείνει σε μια πιο καθολική και λιγότερο αποσπασματική προσέγγιση. Μια πρόταση με αυτά τα χαρακτηριστικά θα μπορούσε να εκδιπλωθεί εντός της φιλολογικής ζώνης, και να  έχει π.χ.   ως στόχο την αξιοποίηση του συνόλου των γραμματειακών ειδών που οι μαθητές διδάσκονται στο Γυμνάσιο στο πλαίσιο της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας από μετάφραση και της Νέας Ελληνικής. Οι μαθητές στην τριετία αυτή επεξεργάζονται και έρχονται σε επαφή με μια πλειάδα κειμενικών ειδών (έπος, τραγωδία, λυρική ποίηση, διήγημα, παραμύθι, κλπ), τα οποία μελετούν τόσο ως προς το περιεχόμενό τους , όσο και ως προς τα μορφολογικά και υφολογικά τους χαρακτηριστικά. Επίσης, ενθαρρύνονται να δημιουργήσουν συνδέσεις και συνάψεις των περιεχομένων  με άλλες μορφές έκφρασης και, επομένως και με άλλα σημειωτικά συστήματα, εκτός από το γλωσσικό, όπως πχ. με μουσικά ή εικαστικά κείμενα. Μπορούμε να αντιληφθούμε ότι ο μαθητής κατά τη φοίτησή του στο Γυμνάσιο , εκτίθεται σε πολλαπλά ερεθίσματα, ενώ, παράλληλα, ως μαθητευόμενος αναγνώστης, καλείται να εξοικειωθεί με μια σειρά από αναγνωστικά εργαλεία, τεχνικές και στρατηγικές, ώστε να κατανοεί με κριτικό τρόπο τα κείμενα. Ο στόχος είναι σταδιακά να διαμορφώσει τη δική του αναγνωστική ταυτότητα, με άλλα λόγια την ικανότητα να αποκωδικοποιεί με μέθοδο, επίγνωση και κριτική διάθεση τα περιεχόμενα, όχι μόνο τα αμιγώς γλωσσικά.

Στο πλαίσιο αυτό μπορούν να σχεδιαστούν ποικίλα προγράμματα που να κατατείνουν στους παραπάνω στόχους. Μια τέτοια επιλογή είναι να χωριστούν οι μαθητές σε ομάδες (πχ. jigsaw) και να εργάζονται πάνω σε διάφορα αφηγηματικά μοτίβα, αφηγηματικές τεχνικές , θέματα, ιδέες , απόψεις και να ανεβάζουν το υλικό τους στην αντίστοιχη, ειδική σελίδα του Wiki. Μπορούμε να φανταστούμε ότι καθώς οι μαθητές θα ωριμάζουν ως αναγνώστες, τόσο περισσότερο θα εντοπίζουν ειδικά θέματα που τους ενδιαφέρουν και θέλουν να μελετήσουν, θα αποκτούν όλο και μεγαλύτερη άνεση στην αξιοποίηση του διαδικτύου και όλο και περισσότερες συνδέσεις με εξωκειμενικό περιεχόμενο θα κάνουν. Είναι επίσης, αναμενόμενο ότι θα ανοίγουν καινούριες θεματικές σελίδες ή ότι θα διαπιστώνουν πως το περιεχόμενο μιας σελίδας/ενότητας θα πρέπει να διαιρεθεί σε υποενότητες ή ότι θα πρέπει να συγχωνευθεί με αυτό μιας άλλης. Η ανάπτυξη ενός μακροπρόθεσμου προγράμματος επεξεργασίας κειμένων, σύνδεσης των κειμένων αυτών με άλλες μορφές έκφρασης, με άλλους σημειωτικούς κώδικες και η αναμενόμενη παραγωγή νέων προϊόντων και γνώσης από τους μαθητές, θα φέρει στην επιφάνεια ,ακριβώς λόγω αυτής της αφθονίας που πολλές φορές γίνεται χαοτική , τη σημασία της  ατομικής επιλογής, και την ανάγκη το υλικό αυτό να ‘τιθασευτεί’, που θα πει να οργανωθεί και να ταξινομηθεί ενδεχομένως περαιτέρω, ώστε οι μαθητές να μπορούν να το ανακτήσουν με ευκολία και να το χρησιμοποιήσουν ξανά. Θα παρατηρήσουν επίσης, ότι ο εμπλουτισμός των ενοτήτων του Wiki με ποικίλο υλικό, από τα κείμενα του Α.Π. που επεξεργάστηκαν, από τις δικές τους εργασίες, παρατηρήσεις, σχόλια και από υπερσυνδέσμους που παραπέμπουν σε άλλες σελίδες του Wiki ή σε άλλους διαδικτυακούς τόπους συγκροτούν ένα είδος ‘βιβλιοθήκης’ , ένα δικό τους μοναδικό δίκτυο, αποτέλεσμα της δουλειάς και της συνεργασίας τους, εντός του οποίου δι-αντιδρούν  και τα πράγματα νοηματοδοτούνται. Αυτό το μικρό και από τους ίδιους κατασκευασμένο δίκτυο, είναι ένα δίκτυο σημασιών, τόσο κοινωνικών( Lave & Wenger,1991), όσο και της  τάξης, της ιδιαίτερης αυτής ομάδας μη ειδικών, που εργάστηκαν, μελέτησαν, αποφάνθηκαν, δημιούργησαν, παρέπεμψαν, αναζήτησαν, ταξινόμησαν.

Στην Γ΄ γυμνασίου, με την κατάλληλη καθοδήγηση από τον εκπαιδευτικό, μπορεί να γίνει φανερή η ‘αυθαιρεσία’, η σχετικότητα αυτού που δημιούργησαν μέσα στο Wiki, η σχετικότητα της ταξινόμησης, της δικής τους οργάνωσης και ταξινόμησης. Ότι δηλαδή, αυτοί έφτιαξαν αυτό το σύμπαν, με αυτά τα περιεχόμενα, αυτόν τον μικρόκοσμο, ένα μοναδικό σύνολο από μονάδες περιεχομένου , μια οντολογία ( Petrucco, 2010). Μέσα σ΄  την οντολογία εμπλαισιώνονται όσα δημιούργησαν, και  εκτός αυτής κάποια απ’ αυτά τα περιεχόμενα  μπορεί να μην έχουν καν νόημα. Και πως τα περιεχόμενα που επέλεξαν ή δημιούργησαν τα οργάνωσαν με κάποιο τρόπο, που είναι φανερό πως δεν είναι ο μοναδικός, δεν είναι ο τρόπος των ειδικών, είναι ο δικός τους τρόπος, αυτό που οι ειδικοί ονομάζουν:  folksonomies. Μπορούν να αντιληφθούν πως αυτό, το δικό τους οντολογικό περιβάλλον, πολλές φορές εκτός από οικειότητα και ικανοποίηση, τους δημιουργεί και αμηχανία ή απορία: δεν μπορούν να βρουν πάντα άκρη, δεν μπορούν να ανακτήσουν εύκολα κάτι που αορίστως  θυμούνται, ή και πως δεν ανασύρεται καν. Αυτή ίσως είναι μια σπουδαία επίγνωση – μεταγνώση, για τα εννοιολογικά και σημασιολογικά περιβάλλοντα που δημιουργούν οι άνθρωποι και τα ονομάζουν κόσμο τους: είναι αποτέλεσμα της διάδρασης  ατόμων και ομάδων, είναι δυναμικά και εξελίσσονται, είναι περίπλοκα και συνεχώς απορροφούν σημασίες. Η εκπαίδευση δεν είναι παρά μια διαδικασία που καθώς ωριμάζουν τους φέρνει ενώπιον αυτής της διαπίστωσης: ότι καμιά πληροφορία δεν έχει νόημα έξω από το σημασιολογικό περιβάλλον στο οποίο νοηματοδοτείται και πως ο Σημασιολογικός Ιστός (semantic web) είναι ένα ζητούμενο που μας επιστρέφει στις αρχικές μας παραδοχές, την κληρονομιά των αρχαίων: πράγματα, θεοί, ιδέες, άνθρωποι, έχουν νόημα μέσα στα «σημαντικά» όρια της ανθρώπινης εννοιολόγησης.

peir@ma : μια εναλλακτική χρήση του Wiki

Κατά το σχολικό έτος 2014-2015 το Ίδρυμα της Βουλής στο πλαίσιο του Προγράμματος ‘Φιλοξενία», υποστήριξε και χρηματοδότησε το peir@ma. To peir@ma  είχε στόχο να φέρει σε επικοινωνία 14 Γυμνάσια απομονωμένων περιοχών της Δυτικής Μακεδονίας   με 8 Γυμνάσια της Περιφέρειας του Πειραιά.

Η επικοινωνία των σχολείων οργανώθηκε με επίκεντρο ένα wiki, με το όνομα peir@ma, ‘peir-’ από το ‘Πειραιάς’ και ‘-ma’ από το ‘Μακεδονία’. Στην πλατφόρμα αυτή εκπαιδευτικοί και μαθητές επικοινωνούσαν μεταξύ τους, σε ώρες εκτός του σχολικού ωραρίου. Οι μαθητές δεν επιτρεπόταν να ανεβάσουν φωτογραφία τους, προσωπική ή ομαδική, και διατηρούσαν την ανωνυμία τους χρησιμοποιώντας το μικρό τους όνομα και το αρχικό γράμμα του επωνύμου τους. Σε λιγότερο από τρεις εβδομάδες, είχε χτιστεί μια κοινότητα με 500 μέλη. Κάθε σχολείο είχε τη δική του σελίδα και παράλληλα, πρότεινε κοινά θέματα για συζήτηση και προβληματισμό. Θέματα όπως, «Τι ονειρεύομαι…», «Μια προσωπικότητα που θαυμάζω…», «Το λεξικό των εφήβων…», «Είμαι διαφορετικός…», σελίδες για τέχνη, σελίδες έκφρασης του προβληματισμού τους για ζητήματα κοινωνικά, αλλά και  με γρίφους και ανέκδοτα και συνεργατική γραφή, με τίτλο , «Μια πλεκτή ιστορία από Posts».

Από το Νοέμβριο έως και το τέλος Δεκεμβρίου οι “ομάδες wiki” των σχολείων του Πειραιά, με δαπάνη του Ιδρύματος , πραγματοποίησαν επτά διαδοχικές εξόδους πολιτισμού ,οι έξι από αυτές Κυριακή, εκτός δηλαδή του σχολικού ωραρίου, και μία ακόμη  Κυριακή, το Φεβρουάριο, στο Μέγαρο Μουσικής: Κινηματογράφος (‘Το τρίτο κύμα’, ‘Hobbit’), θέατρο (‘Το Κύμα’ στο Εθνικό Θέατρο, ‘Birdy’ στο ‘Altera Pars’), εκπαιδευτικά προγράμματα, όπως το ‘Dialogue in the Dark’, πρόγραμμα προσομοίωσης και ευαισθητοποίησης για τα άτομα χωρίς όραση και το  ‘Πάμε σινεμά’, με θέμα την κατασκευή της κινηματογραφικής αφήγησης και μια ολοήμερη εκδρομή στη Νέα Επίδαυρο (Μουσείο Α΄ Εθνοσυνέλευσης), στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου και το Ναύπλιο.

Είναι φανερό ότι το πρόγραμμα ήταν για τους μαθητές του Πειραιά μια σημαντική ευκαιρία να έρθουν σε επαφή την πολιτιστική ζωή της πόλης , να γεμίσουν τις Κυριακές τους με τα καλά της αστικής ζωής, και ταυτόχρονα , μια ευκαιρία να γνωριστούν από κοντά και να τροφοδοτηθούν με κοινές εμπειρίες ,- θέματα επικοινωνίας στο wiki. Πολλοί από τους μαθητές που συμμετείχαν στις εξόδους αυτές, δεν είχαν  επισκεφθεί ανάλογους χώρους, δεν είχαν ποτέ δεχτεί τόση πολλή και συνεχή τροφοδότηση σε θέματα που σχετίζονται με την πολιτιστική ζωή του αστικού ιστού. Ήταν δηλαδή μια ευκαιρία να διαπιστώσουν ότι η ζωή στην πόλη , εκτός από τις γνωστές παθογένειες, προσφέρει σε όσους το επιδιώκουν και το επιλέγουν ενδιαφέρουσες και δημιουργικές εμπειρίες.

Ο Ιανουάριος και ο Φεβρουάριος αφιερώθηκαν στη φιλοξενία των 14 σχολείων της Μακεδονίας. Το σχολείο υποδοχής φιλοξενούσε στην διάρκεια ενός πρωινού, με ευθύνη της ‘ομάδας wiki’, ένα ή περισσότερα σχολεία, οργανώνοντας ποικίλες δράσεις εντός του σχολείου. Κάποια σχολεία επέλεξαν να αφιερώσουν μέρος αυτού του χρόνου σε επισκέψεις σε χώρους πολιτισμού, όπως το Δημοτικό Θέατρο και το Αρχαιολογικό Μουσείο του Πειραιά, σε χώρους ιστορικής μνήμης ή και σε περίπατο στο Πασαλιμάνι. Για τα φιλοξενούμενα παιδιά από τη Μακεδονία, ήταν ευκαιρία να γνωριστούν με τους διαδικτυακούς φίλους τους, να αρθεί η ανωνυμία , να δουν σε τι διαφέρει ο σχολικός χώρος της πόλης από τον δικό τους και να γνωρίσουν το περιβάλλον στο οποίο ζουν οι διαδικτυακοί τους φίλοι.

Κατά την τριήμερη παραμονή των σχολείων της Μακεδονίας στην Αθήνα , το Ίδρυμα της Βουλής, έδωσε στους φιλοξενούμενους μαθητές την ευκαιρία να γνωρίσουν την πόλη, να ξεναγηθούν στη Βουλή και να παρακολουθήσουν εκπαιδευτικό πρόγραμμα για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, να παρακολουθήσουν θέατρο, μουσικές εκδηλώσεις, να επισκεφθούν Μουσεία , την Ακρόπολη κλπ. Για τα περισσότερα παιδιά ήταν η πρώτη τους φορά στην Αθήνα και  τον Πειραιά και, όπως έλεγαν, μια από τις πιο ωραίες και δημιουργικές εμπειρίες τους.

Τέλος, το Ίδρυμα της Βουλής φιλοξένησε – μετά από κλήρωση- για τρεις ημέρες, δύο σχολεία του Πειραιά  στο Πάρκο Εθνικής Συμφιλίωσης στο Γράμμο, όπου οι μαθητές των δύο σχολείων είχαν την ευκαιρία να γνωριστούν καλύτερα μεταξύ τους και εκτός του wiki , να επισκεφθούν την Καστοριά, το ενυδρείο, το σπήλαιο, να παρακολουθήσουν μαζί με τους μαθητές του Νεστορίου εκπαιδευτικό πρόγραμμα για τον Εμφύλιο και το φυσικό περιβάλλον, να περπατήσουν στο Γράμμο και γενικά, να βιώσουν μια πολύ μεστή εμπειρία στη φύση.

Εκτός από τους μαθητές και οι εκπαιδευτικοί που ενεπλάκησαν στο Πρόγραμμα παρά την αυξημένη ευθύνη, την (αμισθί) επέκταση του ωραρίου για  τις αναγκαίες μεταξύ τους συντονιστικές συναντήσεις , για τη συνεχή παρακολούθηση των συζητήσεων στο wiki (ή με συνεχή ροή mail) και για τις κυριακάτικες εξόδους με τους μαθητές, θεώρησαν ότι ήταν μια πολλαπλά  ενδιαφέρουσα και γόνιμη εμπειρία.

Τέλος, το πρόγραμμα έκλεισε με μια ανοιχτή στο κοινό απολογιστική  εκδήλωση, στο τέλος Ιουνίου, στην οποία οι μαθητές παρουσίασαν τις δημιουργίες τους (ζωγραφική, τραγούδι, χειροτεχνίες, video, ppt ,κλπ) και έδωσαν παράλληλα με αυτήν των υπευθύνων, τη δική τους οπτική για όλο το Πρόγραμμα.

Συμπεράσματα

Το Wiki είναι ένα ευέλικτο και εύχρηστο εργαλείο, το οποίο διευκολύνει την υλοποίηση ποικίλων εκπαιδευτικών στόχων και προγραμμάτων, βραχυπρόθεσμων ή μακροπρόθεσμων, στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για την επίτευξη γνωστικών και μεταγνωστικών στόχων, όσο και ως κομβικό σημείο μιας e-κοινότητας, γύρω από το οποίο μπορούν να αρθρωθούν ποικίλες άλλες δράσεις που θα τροφοδοτούν τις εμπειρίες των εμπλεκομένων, άρα  και τα περιεχόμενά του, όπως στην περίπτωση του Peir@ma-τος.

Η αποτελεσματικότητα ως προς τα μαθησιακά αποτελέσματα είναι κάτι που απαιτεί κατά περίπτωση μελέτη και έρευνα. Οι ενστάσεις που αφορούν στο  monitoring των μαθητών, στην αξιολόγησή τους, ατομική ή ομαδική, με ή χωρίς  την προσμέτρηση των αυτοματοποιημένων δεδομένων του wiki , ο προβληματισμός για την επί 24ωρο χρήση του wiki και την αναπόφευκτη αδυναμία να οριοθετηθεί στο ωράριο των εκπαιδευτικών, είναι ζητήματα που προβληματίζουν και χρήζουν περαιτέρω μελέτης, χωρίς ωστόσο να μειώνουν την αποδοχή του wiki ως εργαλείου χρήσιμου στην εκπαιδευτική πράξη. Ζητήματα οργάνωσης των ομάδων συνδέονται με τη στοχοθεσία του προγράμματος που κάθε φορά υλοποιείται, όπως και η δυσκολία που έχει καταγραφεί για την ενόχληση ορισμένων μαθητών από την αλλαγή στο περιεχόμενο του κειμένου τους, αντιμετωπίζονται εύκολα στο πλαίσιο μιας κοινότητας που συναποφασίζει.

Ο κίνδυνος  υπερπληροφόρησης και η υπερφόρτωσης του wiki με περιεχόμενα, είναι μια πρόκληση στην οποία ο εκπαιδευτικός, σε συνεργασία με τους μαθητές του, μπορούν να ανταποκριθούν, ώστε να αξιοποιήσουν τις τεχνικές δυνατότητες του wiki για να επιτευχθούν τα επιδιωκόμενα μαθησιακά αποτελέσματα, χωρίς να παραβιάζονται  θεμελιώδεις αρχές που αφορούν στη γνωστική πρόσληψη και ανάπτυξη.

Σε κάθε περίπτωση, οι απαντήσεις δεν είναι για κανένα θέμα που αφορά την ένταξη των ΤΠΕ στη διδακτική πράξη οριστικές. Ο εκπαιδευτικός θα φέρει πάντα την ευθύνη της τελικής επιλογής και του τρόπου με τον οποίο φθάνει σ’ αυτήν.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Cole, M. (2009). Using wiki technology to support student engagement: lessons from the trenches. Computers & Education, 52, 1, 141–146

Désilets, A., Paquet, S., & Vinson, N.G. (2005) Are wikis usable? In WikiSym 2005. Conference Proceedings of the 2005 International Symposium on Wikis.  NewYork: ACM Press, 3–15.

Jung, I., & Suzuki, Υ. (2015). Scaffolding strategies for wiki-based collaboration: Action research in a multicultural Japanese language program. British Journal of Educational Technology, 46(4), 829–838. doi:10.1111/bjet.12175

Lamb B. (2004) Wide open spaces: wikis, ready or not. EDUCAUSE Review 39, 36–48

http://www.educause.edu/ero/article/wide-open-spaces-wikis-ready-or-not

Lave, J., & Wenger, E. (1991) Situated Learning: Legitimate Peripheral Participation. Cambridge: Cambridge University Press.

Moskaliuk,  J., Kimmerle, J.,  & Cress, U. (2009). Wiki-supported learning and knowledge building: effects of incongruity between knowledge and information.jJournal of Computer Assisted Learning, 25, 549–561

Naismith, L., Lee, B.-H., & Pilkington, R.M. (2011). Collaborative learning with a wiki: Differences in perceived usefulness in two contexts of use. Journal of Computer Assisted Learning, 27, 228–242

al_393

Petrucco, C. (2011). Learning about evaluation and assessment: Τeacher’s use of folksonomies and ontologies in an online narrative environment. Journal of Computer Assisted Learning, 27, 399–410

Trentin, G. (2009). Using   a wiki to evaluate individual contribution to a collaborative learning project. Computer Assisted Learning, 25, 43–55

Vygotsky,L.V. (2008) Σκέψη και Γλώσσα ( μτφ. Αντ. Ρόδη & Μ. Ρόδη). Αθήνα:2008

Wheeler, S.,  Yeomans, P., & Wheeler, D. (2008). The good, the bad and the wiki: Evaluating student-generated content for collaborative learning. British Journal of Educational Technology 39 (6), 987–995. doi:10.1111/j.1467-8535.2007.00799.x

Ηλεκτρονική Πηγή

http://www.tpe-education.com/Teach-Learn/sites/default/files/Bandura.pdf

4 Comments

  1. Σε ένα ρεαλιστικό τοπίο ποιες ποια θα ήταν η γενικευμένη εφαρμογή του πειράματος;

    • Ντόρα, πράγματι το peir@ma ήταν ένα πολύ ιδιαίτερο και απαιτητικό πρόγραμμα. Δεν είναι δυνατόν για πολλούς λόγους να γενικευτεί, χωρίς αλλαγές, ως μοντέλο : αμέτρητες ώρες δουλειάς, στο σχολείο και εκτός – στο δικό μας σχολείο το αναλάβαμε δύο καθηγητές, Κυριακές, ευθύνη για μεγάλο αριθμό μαθητών, υψηλό κόστος για τις εξόδους και τη φιλοξενία των σχολείων κλπ., δαπάνες που κάλυψε, βέβαια, το Ίδρυμα της Βουλής.
      Επίσης, δεν θεωρώ ότι ο εκπαιδευτικός πρέπει να είναι εντός του ρόλου του 24 ώρες το εικοσιτετράωρο, ούτε είναι σωστό να καταργεί Κυριακές και αργίες και , μάλιστα, αμισθί. Θεωρώ ότι το πιο ‘λεπτό’ ζήτημα που θέτουν για τον εκπαιδευτικό αυτά τα προγράμματα, είναι το ζήτημα του χρόνου και του ωραρίου. Απ΄ αυτήν την άποψη, κάθε υποχρεωτική και ‘εκ των άνω’ (…) γενίκευση τέτοιων προγραμμάτων θα ήταν – να το πω ήπια- προβληματική.
      Ωστόσο: ένα ανάλογο πρόγραμμα, χρονικά όμως οριοθετημένο, μπορεί να οργανωθεί με πρωτοβουλία και των ίδιων των εκπαιδευτικών. Μπορούμε να φανταστούμε ότι το wiki είναι δυνατόν να προσφέρει πλαίσιο επικοινωνίας και συνεργασίας ανάμεσα σε μαθητές από δύο ή περισσότερα σχολεία, από διαφορετικές περιοχές της Αθήνας ή και της Ελλάδας. Με τον κατάλληλο σχεδιασμό και προγραμματισμό από τους εκπαιδευτικούς, οι ομάδες wiki μπορούν να συντονιστούν και να συναντιούνται στο πλαίσιο κοινών εκπαιδευτικών εξορμήσεων (σε μουσεία, θέατρο, κλπ) ή εκδρομών, και μ’ αυτόν τον τρόπο να κερδηθεί η προστιθέμενη αξία από την γνωριμία μεταξύ των μαθητών. Οι μαθητές μας, ούτως ή άλλως, προβαίνουν σε τέτοιες δαπάνες. Επομένως, οι συναντήσεις των μαθητών δεν είναι ανέφικτες. Αυτό ακριβώς, άλλωστε, ενθαρρύνει και ανατροφοδοτεί τη συνεργασία και την επικοινωνία στο wiki.

  2. Κατερίνα, εξαιρετικό άρθρο με ενδιαφέρον θέμα. Παρόλου που γνώρισα σταδιακά τα βήματά σου όσον αφορά το πρόγραμμα (μέσα απο τις συζητήσεις που είχαμε) μπορώ να πω οτι για ακόμη μια φορά εντυπωσιάστηκα απο την πληθώρα των δραστηριοτήτων και την εντατική δουλειά που έγινε. Διάβασα στο άρθρο οτι οι μαθητές παρόλο που προτιμούν αυτό το εργαλείο σε σχέση με άλλες παραδοσιακές μεθόδους και εργαλεία εκφάζουν προβληματισμούς κι επιφυλάξεις ως προς τον τρόπο αξιολόγησής τους ενώ ορισμένοι αισθάνονται αδικημένοι. Εσυ, έχεις εντοπίσει κάτι τέτοιο με βάση στο συγκεκριμένο πρόγραμμα; Δηλαδή υπήρξαν προβλήματα κατα τη διάρκεια της συνεργασίας των μαθητών;

    • Στο peir@ma, η αξιολόγηση δεν είχε την τυπική μορφή που ξέρουμε, ούτε αφορούσε σε επιδόσεις και επίτευξη συγκεκριμένων γνωσιακών στόχων. Ήταν μια εμπειρία για μαθητές και εκπαιδευτικούς εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και πολύπλευρη, με έμφαση στην επικοινωνία και τη συμμετοχή. Απ’ αυτήν την άποψη, οι μαθητές δεν αξιολογήθηκαν παίρνοντας βαθμούς, ούτε ασκήθηκε κάποια πίεση για τη συμμετοχή τους. Ωστόσο, όταν στο δικό μας σχολείο, στο οποίο ενεπλάκησαν στο όλο Πρόγραμμα περί τους 100 μαθητές, χρειάστηκε να γίνει, κάποια φορά, επιλογή ενός περιορισμένου αριθμού μαθητών, και υιοθετήσαμε ως κριτήριο τα data του wiki για τη συμμετοχή στην πλατφόρμα και διαμαρτυρίες είχαμε και διαπιστώσαμε πως αποκλείστηκαν μαθητές που είχαν με άλλους τρόπους ουσιαστικότατη συμμετοχή και συμβολή στο πρόγραμμα. Η αξιολόγηση των μαθητών στα προγράμματα αυτά είναι μία ακόμα πρόκληση για τον εκπαιδευτικό, ίσως και μια δοκιμασία. Χρειάζεται μελέτη το θέμα, πράγματι.

Γράψτε απάντηση