You are here: Home » Χωρίς κατηγορία » Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης: Πηγαίνοντας ένα βήμα μπροστά τις δυνατότητες των παιδιών

Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης: Πηγαίνοντας ένα βήμα μπροστά τις δυνατότητες των παιδιών

Σχολιάζοντας τη σχέση μεταξύ μάθησης και ανάπτυξης, ο Vygotsky (1978) σημείωσε ότι η μάθηση πρέπει, κατά κάποιον τρόπο, να σχετίζεται με το αναπτυξιακό επίπεδο του μαθητή, το οποίο, πολύ συχνά, καθορίζεται από ένα σκορ σε ένα τεστ νοημοσύνης, τα οποία ορίζουν το αναπτυξιακό επίπεδο του μαθητή μόνο τη στιγμή της διαδικασίας του τεστ. Υποστήριζε ότι με λίγη βοήθεια, οι μαθητές μπορούν να κάνουν περισσότερα απ’ όσα μπορούν να κάνουν μόνοι τους (Elliott & Kratochwill & Cook & Travers, 2008). Για το λόγο αυτό, ο Vygotsky εισήγαγε τη ζώνη της εγγύτερης ανάπτυξης που ορίζεται ως η απόσταση ανάμεσα στα δύο αναπτυξιακά στάδια, δηλαδή ανάμεσα στο «πραγματικό αναπτυξιακό επίπεδο» του παιδιού «όπως προσδιορίζεται με την ανεξάρτητη λύση προβλημάτων», και στο «εν δυνάμει ανάπτυξης, όπως προσδιορίζεται από τη λύση προβλημάτων υπό την καθοδήγηση ενηλίκων ή σε συνεργασία με τους πιο ικανούς συνομηλίκους» (Κουγιουμτζάκης, 1997). Αυτό σημαίνει ότι όταν παρατηρούμε τις συμπεριφορές ενός παιδιού, αυτό που στην ουσία παρατηρούμε είναι οι ικανότητες τις οποίες έχει αναπτύξει το παιδί ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ κληρονομικότητας και περιβάλλοντος (Sternberg, 2007).

Με άλλα λόγια, αυτό που καθορίζει η ζώνη της επικείμενης ανάπτυξης είναι εκείνες οι λειτουργίες που δεν έχουν ωριμάσει ακόμα αλλά βρίσκονται στη διαδικασία ωρίμανσης. Πρόκειται για λειτουργίες που θα ωριμάσουν κι αύριο ακόμη, αλλά που προς το παρόν βρίσκονται σε εμβρυονική κατάσταση. Οι ικανότητες αυτές μπορούν βέβαια να αναπτυχθούν, με πιο βραδύ ρυθμό, και από μόνες τους, όσο αυξάνει η εμπειρία του ατόμου κατά την ενασχόλησή του με τα εν λόγω προβλήματα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, όσο ο χρήστης ασχολείται με το υπό μελέτη υπολογιστικό περιβάλλον, αποκτά «εμπειρία», που στην ουσία είναι η διάσχιση της «ζώνης επικείμενης ανάπτυξης» του Vygotsky. Προφανώς η ζώνη αυτή δεν παύει να υπάρχει, αλλά μετατίθεται παραπέρα. Δηλαδή, το υλικό που υπάρχει σήμερα στη ζώνη επικείμενης ανάπτυξης θα αποτελέσει αύριο κατακτηθείσες ικανότητες και λειτουργίες στο πραγματικό αναπτυξιακό επίπεδο.

Ο Vygotsky υποστήριξε  ότι οι γνωστικές ικανότητες του παιδιού αυξάνουν, όταν το παιδί εκτίθεται σε πληροφορίες που είναι αρκετά άγνωστες για να είναι ενδιαφέρουσες, αλλά όχι υπερβολικά δύσκολες για να τις αντιμετωπίσει. Έτσι, για να υπάρξει ανάπτυξη, πρέπει να παρουσιαστούν νέα ερεθίσματα και πληροφορίες -από τους γονείς, τους δασκάλους ή τους πιο επιδέξιους συνομηλίκους- μέσα στο όρια της ζώνης εγγύτερης ανάπτυξης (Feldman, 2009).

Όποια και αν είναι η δραστηριότητα στη ΖPD, ο δάσκαλος, ο ενήλικας, ο ικανότερος συνομήλικος ενισχύει. Μέσω αυτής της ενίσχυσης η μάθηση αφυπνίζει διαφορετικές εσωτερικές διαδικασίες, που ενεργοποιούνται μόνο όταν το παιδί αλληλεπιδρά με τους ανθρώπους του περιβάλλοντος του και σε συνεργασία με τους συνομηλίκους του. Από τη στιγμή που αυτές οι διαδικασίες εσωτερικεύονται, αποτελούν πια μέρος της ανεξάρτητης εξέλιξης του παιδιού, που πραγματώθηκε.

Η Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης προτάθηκε και αναλύθηκε στα πλαίσια της Ψυχολογίας. Στη Διδακτική η θεωρία αυτή βρίσκει εφαρμογή ως προς την οργάνωση της τάξης (ομαδοσυνεργατική διδασκαλία – μπορεί η μάθηση και η ανάπτυξη να είναι ατομική υπόθεση, αλλά επιτυγχάνεται μέσα από ένα πλαίσιο κοινωνικής αλληλεπίδρασης, δηλαδή αναπτυσσόμαστε μέσα από το πάρε-δώσε – και ως προς τη διδασκαλία (θεωρία του +1 – είναι επομένως μια διδακτική μέθοδος). Η «Θεωρία του +1» βασίζεται στη θεωρία μάθησης του κοινωνικού εποικοδομητισμού που υποστήριζε ο Vygotsky σύμφωνα με την οποία η γνώση του παιδιού, οι σκέψεις, οι στάσεις, οι αξίες και οι πεποιθήσεις του προκύπτουν μέσα από τις διαδράσεις με τους άλλους, όχι με παθητική αποδοχή, αλλά με ενεργητική εσωτερίκευση. Κατά τον Vygotsky και την «κοινωνικο-πολιτιστική θεωρία» του δεν αρκεί να μελετήσει κανείς μόνο το κοινωνικό περιβάλλον (όπως έκαναν οι συμπεριφοριστές) ή μόνο το παιδί (όπως έκανε ο Piaget), για να κατανοήσει την πολυπλοκότητα της γνωστικής ανάπτυξης. Στην πράξη, ο δάσκαλος πρέπει να δίνει κάτι παραπάνω από το μέσο όρο της τάξης του κάθε φορά, π.χ. με τις ερωτήσεις του να πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα. Αν κάνουμε όμως μια πολύ δύσκολη ερώτηση, θα ξεφύγουμε από τον εξωτερικό κύκλο του σχήματος και τότε τα παιδιά τα χάνουμε γνωστικά και απογοητεύονται. Ερωτήσεις τέτοιου είδους θα μπορούσαμε να προσφέρουμε μόνο σε χαρισματικά παιδιά. Αν από την άλλη κάνουμε ερωτήσεις που εντάσσονται στον εσωτερικό κύκλο του σχήματος, και πάλι χάνουμε τα παιδιά διότι βαριούνται. Όπως γίνεται κατανοητό από τα παραπάνω η ZPD μπορεί να αξιοποιηθεί και για την ανάπτυξη των κινήτρων στα παιδιά.

Είναι πολύ σημαντικό το να μπορούμε να ανιχνεύουμε τη ζώνη επικείμενης ανάπτυξης, έτσι ώστε να έχουμε τη δυνατότητα να καθορίζουμε με ακρίβεια την «τροφή» που θα δώσουμε στους μαθητές μας, δηλαδή να καθορίσουμε και να οριοθετήσουμε με παιδαγωγική ευθύνη το δικό μας αλληλεπιδραστικό χώρο, τη δική μας θέση και στάση απέναντι στους μαθητές μας, έτσι ώστε να έχουμε το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα, το μέγιστο βαθμό αλληλεπικάλυψης. Από τη στιγμή που αναφέρουμε ότι πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη μας τη ζώνη επικείμενης ανάπτυξης κάθε μαθητή ξεχωριστά, κάνουμε λόγο για μια διαφοροποιημένη διδασκαλία, αλλά επειδή αυτό είναι δύσκολο, θα μπορούσε τουλάχιστον να χρησιμοποιήσουμε για την ίδια δραστηριότητα μια σύνθετη και μια απλούστερη διατύπωση.

5 Comments

  1. Πολύ ενδιαφέρον το συγκεκριμένο θεωρητικό άρθρο. Θα ήθελα να σταθώ στο σημείο όπου γίνεται αναφορά στη σημασία της ενίσχυσης του μαθητή από τον εκπαιδευτικό. Έγινε εμφανές ότι σημαντικός παράγοντας για τον καθορισμό των ορίων της Ζώνης Επικείμενης Ανάπτυξης, είναι η ποιότητα των παρεμβάσεων του εκπαιδευτικού. Πράγματι, αν αναλογιστούμε την καθημερινότητά μας στο σχολείο, θα οδηγηθούμε στο συμπέρασμα ότι, ο εκπαιδευτικός, μέσω κατάλληλων ερωτήσεων και ενεργειών, μπορεί να αποκτήσει πολύτιμη γνώση για το πώς ένα παιδί μπορεί να ενθαρρυνθεί.

  2. Πρωτότυπο το άρθρο σου Καλλιόπη! Πρώτη φορά συναντάω τον όρο της «Ζώνης Επικείμενης Ανάπτυξης». Ενδιαφέρουσα αυτή η προσέγγιση για το κατά πόσο μπορεί να αναπτυχθεί γνωστικά ο μαθητής έχοντας βοήθεια είτε από τον εκπαιδευτικό αλλά και από την αλληλεπίδρασή του με τους άλλους μαθητές . Στην τελευταία παράγραφο αναφέρεις ότι είναι πολύ σημαντικό να ανιχνεύσουμε τη ζώνης της επικείμενης ανάπτυξης του παιδιού. Με ποιο τρόπο μπορεί να γίνει αυτό μέσα από ασκήσεις γνωστικού περιεχομένου ή κάτι ποιο εξειδικευμένο;;;

  3. Η ζώνη εγγύτερης ανάπτυξης μπορεί να αποτελέσει βασικό εργαλείο στα χέρια των εκπαιδευτικών. Ωστόσο, όπως έχει υποθεί στα πλαίσια του άρθρου, η δυσκολία έγκειται στην ικανότητα του εκπαιδευτικού να εντοπίζει το πραγματικό αναπτυξιακό επίπεδο του μαθητή, όπως αυτό καθορίζεται από την ανεξάρτητη επίλυση προβλημάτων και στο επίπεδο δυνάμει ανάπτυξης, όπως αυτή καθορίζεται από την επίλυση προβλημάτων υπό την καθοδήγηση ενός ενήλικα.

  4. Πολυ σημαντικο το περιεχομενο του αρθρου σου Καλλιοπη. Με την καταλληλη καθοδηγηση ενας μαθητης μπορει να φτασει στο μεγιστο potential, που κατα την γνωμη μου βεβαια δεν ειναι κατι φιξαρισμενο για τον καθε ανθρωπο. Δεν ειναι κατι που μπορει να μετρηθει απο καποιον δεικτη. Μιλαμε απλως για εργαλεια που μας βοηθουν να αποδωσουμε πλασματικα καποιες πτυχες του προφιλ ενος μαθητη και της επικειμενης αναπτυξης που μπορει να εχει. Στην πραγματικοτητα το potential ειναι αδυνατο να καθοριστει και κατα την γνωμη μου δεν εχει ορια. Ειναι στο χερι του εκπαιδευτικου λοιπον μεσα απο εξατομικευμενη διδασκαλια να απευθυνθει στους διαφορετικος τυπους νοημοσυνης των μαθητων του και να τους ωθησει να κυνηγησουν τα ορια της ZPD.

  5. Καλλιόπη, πολύ ενδιαφέρον άρθρο!Η ΖΕΑ έχει γίνει συνώνυμο στη βιβλιογραφία με τον όρο scaffolding ή ‘πλαίσιο στηρίγματος’. Εδώ ο εκπαιδευτικός προσφέρει στο μαθητή ό,τι χρειάζεται για να τον στηρίξει με τρόπο τέτοιο που αυτός να καταστεί ικανός να προχωρήσει με σιγουριά πέρα από το σημείο στο οποίο βρίσκεται. Και ο δάσκαλος είναι ενεργός διαμεσολαβητής των κοινωνικών και πολιτισμικών νοημάτων που διαπραγματεύεται με το μαθητή του και τον βοηθά να εσωτερικεύσει όλα αυτά που τον βοηθούν να αναπτυχθεί.

Γράψτε απάντηση